Мы размаўлялі з ёй адну гадзіну, і за гэтую гадзіну яна расказала ўсё сваё жыццё, доўгае і вельмі няпростае. Былі ў ім страх і страты, былі радасці і набыткі, перамогі і дасягненні і многа-многа працы.

А пачалося наша знаёмства з нататкі ў раённай газеце, дзе мы прасілі чытачоў расказаць пра сваю сямейную рэліквію, звязаную з Вялікай Айчыннай вайной, праект гэты так і назвалі — “Сямейная рэліквія”. Раіса Сямёнаўна Медзвядок пазваніла нам першай, вайна яе сям’ю не тое што не абышла, а глыбока параніла, урэзалася ў памяць і дагэтуль балюча адгукаецца ў сэрцы.

Мы сустрэліся, яе расказ крануў, і я ў чарговы раз здзівілася: як жа надзейна зроблены чалавек, якая сіла закладзена ў ім, якая прага жыцця, што ён здольны вынесці жорсткія выпрабаванні, застацца чалавекам і жыць далей.

Нарадзілася Раіса Сямёнаўна ў 1938 годзе на хутары Гічын у Глускім раёне. У Сямёна Міхайлавіча Курса і яго жонкі Ганны Усцінаўны да вайны было трое дзяцей: дачка Зінаіда, сын Мікалай і дачка Раіса (яшчэ адна дачка, Тамара, нарадзілася ў 1947 годзе, зараз жыве ў Гомелі).

У 1939-м годзе, пасля таго, як на хутар напалі бандыты, сям’я  пераехала ў Вільчу, першымі ўступілі ў калгас, ды нядоўга працавалі і абжываліся.

У 1941-м пачалася вайна, бацька другім этапам пайшоў на фронт. Пайшлі ваяваць і яго браты Мікалай, Андрэй і Барыс.

“Дзядзя Коля загінуў, — расказвае Раіса Сямёнаўна, — загінула і яго жонка Марыя: за сувязь з партызанамі яе забілі немцы (паліцай выдаў), забілі і яе маці, дапытваючыся пра дачку, застаўся толькі маленькі сынок Эдзік, яму быў усяго годзік, з намі ён потым і гадаваўся, вырас, стаў афіцэрам, але памёр маладым”. Раіса Сямёнаўна паказвае фотаздымак, з якога глядзіць прыгожы юнак у вайсковай форме, — гэта ўсё, што засталося ад сям’і Мікалая Міхайлавіча Курса.

На яшчэ адным фотаздымку, старым і вельмі цёмным (зроблены ў студзені 1941-га), можна згледзець трох ваенных, Раіса Сямёнаўна паказвае на аднаго з іх, гэта дзядзька Барыс. Барыс Міхайлавіч Курс служыў у Ленінградзе, перажыў дзевяць месяцаў блакады. Расказваў, што быў страшэнны голад, мыш здавалася вялікім далікатэсам, каб выдзялялася сліна — смакталі свае пальцы…

Бацька Сямён Міхайлавіч Курс таксама ваяваў, быў у Польшчы, дайшоў да Берліна, 19 красавіка 1944-га быў паранены, доўга лячыўся. Вось і фатаграфія: ён ляжыць у ложку, толькі ачуняў, яму далі ў рукі запалкі і папіросу, сфатаграфавалі і паслалі картачку сям’і, быццам бы з ім усё добра. Было гэта ў шпіталі ў горадзе Мураме. Калі вярнуўся ў сваю Вільчу, быў нейкі час на групе, а потым працаваў у калгасе конюхам.

Дзядзьку Курсу Андрэю Міхайлавічу таксама пашчасціла вярнуцца з вайны, на пасляваеннай фатаграфіі ён сур’ёзны, у касцюме і модным стракатым гальштуку.

Захоўваецца ў Раісы Сямёнаўны і пасведчанне, у якім напісана, што за ўдзел у Вялікай Айчыннай вайне Курс Сямён Міхайлавіч Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 9 мая 1945 года ўзнагароджаны медалём “За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоў”, уручаны 9 лютага 1946 года.

Гэта яе сямейныя рэліквіі, сапраўдныя сведкі мінулай вайны, каштоўныя рэчы, якія нагадваюць пра дарагіх сэрцу людзей, пра далёкі і цяжкі час. У мінулае вяртае і памяць.

Раіса Сямёнаўна згадвае, што ў вайну ў іх хаце ў адной палове жылі яны самі, маці з трыма дзецьмі, і яшчэ тры сям’і, што засталіся без жылля (у каго немцы спалілі хаты, у каго разабралі на доты для нямецкага гарнізона), на падлозе слалі салому, на ёй і спалі, хто дзе прылёг.

У другой палове жылі немцы. “Яны рэзалі і елі нашых курэй, — расказвае Раіса Сямёнаўна. — Аднаго разу немец узяў брудныя курыныя лапы і падае мне на талерачцы (немцы ж культурныя), маўляў, на, грызі. А я, хоць і малая была, не надта што разумела, але талерачку з тымі лапамі адсунула. Немец раззлаваўся і дастаў пісталет, хацеў застрэліць мяне, а мама ўпала на коленцы і давай яго прасіць, крычыць: кранк, кранк (гэта значыць хворая). І я на ўсё жыццё запомніла гэта слова — “кранк”. У вайну мама нарадзіла хлопчыка, яго Мішкам назвалі, але ён пражыў толькі сем дзён і памёр, яго пахавалі, магілка і да сёння захавалася. Калі ў мамы пачаліся роды, немцы сказалі: руская свіння — і выйшлі з хаты”.

У вайну есці было што, бо і нейкія прыпасы мелі, хавалі ад немцаў, і вырошчвалі штосьці, жылі на зямлі, з яе і харчаваліся, нават хлеб сеялі, успамінае Раіса Сямёнаўна. Яна і цяпер, у свае амаль 87, у глускай кватэры вырошчвае расаду памідораў і перцаў і хутка павязе гэта ўсё ў родную Вільчу, пасадзіць агародзік і будзе даглядаць, каб было сваё. “Добра, як сваё ёсць, — кажа жанчына, — а як няма, дык чакай, каб хто даў”. Зараз з даваеннай Вільчы засталіся толькі тры чалавекі: яна, Раіса Медзвядок, яе траюрадная сястра Зінаіда Куштын і Марыя Кісляк… Яшчэ згадвае аднаго чалавека па прозвішчы Дарафееў, ён быў інжынерам і ў час вайны быццам бы служыў немцам, а на самой справе нашым дапамагаў, ён і папярэдзіў вяскоўцаў: калі немцы будуць дапытвацца пра партызан і партыйных, трэба, каб усе казалі аднолькава: няма ні партызан, ні партыйных.

Так усе потым і казалі, і засталіся жывыя, нікога не расстралялі. 

Памятае і дзень вызвалення: сям’я сядзела ў пограбе, былі чутныя стрэлы, а потым раздалося нашае “Ура!”, яны выйшлі са сваёй хованкі і ўбачылі савецкіх салдат, адзін падхапіў яе на рукі і падкінуў уверх. Сярод кадраў ваеннай кінахронікі, гаворыць Раіса Сямёнаўна, ёсць такі ж сюжэт: салдат падкідвае дзяўчынку ў хустачцы, зусім як яе некалі ў 1944-м.

Пасля вайны таксама цяжка было, але ж ужо не страшна. Працавалі многа, спачатку нават аралі на сабе, трымалі гаспадарку. Дзяржаве трэба было здаць 200 літраў малака і 30 дзясяткаў яек цягам года. Спачатку ўсё бясплатна здавалі, а потым за гэта сталі плаціць грошы, і людзі больш ахвотна панеслі сваю прадукцыю, каб зарабіць капейку. Раіса Сямёнаўна вучылася ў пачатковай школе ў Вільчы, а сямігодку скончыла ў Круглоніве, бацька хацеў, каб яна і далей вучылася,

а яна разважыла так: вялікіх поспехаў у навуцы не даб’юся, лепш пайду працаваць і сям’і дапамагу. Калі на торфапрад-прыемстве атрымала першую зарплату, 1200 рублёў на тыя грошы,

і прынесла дадому, бацька заплакаў. А яна сказала, каб ён заплаціў падаткі, разлічыўся з дзяржавай, а на тое, што застанецца, купіў ёй штапельную сукенку. Паказала мне і сваю першую грамату, якую ёй далі таксама на торфапрадпрыемстве, датавана 1958 годам, паказала і іншыя, атрыманыя ўжо падчас работы ў будаўнічай арганізацыі, цяпер гэта ПМК-249, 20 гадоў працавала там мулярам. Прафесіі гэтай навучылася сама, спачатку свой дом з мужам Мікалаем будавалі, а потым на будоўлі інжынер пабачыў, як яна, падсобніца, кладзе цэглу, і сказаў пісаць заяву аб пераводзе мулярам. “Будавалі шмат, — згадвае Раіса Сямёнаўна, — і школы, і бальніцу, і паліклініку, будынкі райвыканкама, масласыразавода, мэблевай фабрыкі, кінатэатр (той, што раней быў). Калі іду па Глуску, гляджу, то радасна, што гэта зроблена і маімі рукамі”.

Я слухаю, як гаворыць Раіса Сямёнаўна, як разважае пра жыццё, і кажу, што, мабыць, дарэмна яна не пайшла вучыцца далей, з яе выйшаў бы талковы спецыяліст. “А я ніколькі не шкадую, што так выйшла, я любіла сваю працу, любіла працаваць, мне падабалася тое, што я раблю. Мяне на рабоце паважалі. І дагэтуль паважаюць, не забываюць, віншуюць са святамі, падарункі даюць, прэміі да Дня будаўніка. Вось мы з вамі чай пілі, дык гэта яшчэ будаўнічы цукар, да свята грошы давалі, я запасы і зрабіла”. Вось так.

Мая гасцінная гаспадыня і цікавая суразмоўніца не пераставала мяне здзіўляць, і размова наша выйшла ўжо далёка за расказ пра сямейную рэліквію, звязаную з вайной. Я бачу на драўлянай палічцы, дзе стаяць кнігі і сямейныя фатаграфіі, партрэт Сталіна, а ніжэй — Леніна. Пытаюся пра іх. “Сталін выратаваў нас, — кажа яна. — Калі спачатку вайны салдаты здаваліся ў палон ці адступалі, ён выдаў загад, каб такіх расстрэльвалі, каб ні кроку назад. І сталі ваяваць лепш, і перамаглі. А Ленін нам навуку даў. Гэта ўсё наша гісторыя, я ўсё гэта захоўваю”.

Раіса Сямёнаўна некалькі разоў паўтарала: “Жыццё пражыць — не поле перайсці”. Кожны час нясе нейкія свае перамены, кажа яна і ўспамінае 2020 год, як і ў Глуску па вуліцы ішлі нязгодныя з уладай. Раісу Сямёнаўну гэта вельмі абурыла, яна нават у міліцыю пазваніла, каб спынілі непарадкі. “Яны што, вайны хацелі? — казала яна мне пра падзеі пяцігадовай даўнасці. — Не дай бог вайны. Я нішчымны хлеб есці буду, толькі б вайны не было”.

Так, толькі б не было вайны. Пад гэтымі словамі падпішацца кожны, хто яе бачыў, чуў, перажыў, хто захоўвае ў памяці тыя страшныя часы.

Таццяна ЛУКАШЭВІЧ

Фота аўтара